జాషువా కవితా తత్వం

వ్యాసకర్త: తోకల రాజేశం

*********

 ‘నాకు గురువులు ఇద్దరు. పేదరికం, కులమత బేధం. ఒకటి సహనాన్ని నేర్పితే-రెండవది నాలో ఎదిరించే శక్తిని పెంచింది’ అని ఒక సందర్భంలో జాషువా తన గురించి చెప్పుకున్నారు. జాషువా కవితా తత్వాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ వాక్యాలు తాళపు చెవిలా పనిచేస్తాయి. ఆయన తల్లి దళితురాలు (లింగమ్మ), తండ్రి (వీరయ్య) యాదవ కులానికి చెందిన వ్యక్తి. ఆ కాలంలోనే వీళ్ళది ప్రేమ వివాహం. ఈ దంపతులకు 1895 సెప్టెంబర్ 28వ తేదీన జన్మించారు జాషువా. చిన్నప్పటినుంచి ఒక వైపు నాలుగు పడగల హైందవ నాగరాజు, ఇంకోవైపు పేదరికం తరముతూ ఉంటే జాషువాను ఆప్యాయంగా అక్కున చేర్చుకున్నది కవిత్వం. జాషువా పొందిన మానసిక వేదనకు కవిత్వం తోడై నిలువకపోయి ఉంటే ఆయన జీవితం మరొక రకంగా ఉండేది. జాషువా కవిత్వంలో ఒకానొక తడి ముద్ర కనిపిస్తుంది. దానికి కారణం జీవితంలో తాననుభవించిన సంఘర్షణ . అనంతమైన తన సంఘర్షణ నుంచి పుట్టిన కవిత్వం కాబట్టి తన కావ్యాలకు ఏ ఇతివృత్తాన్ని తీసుకున్నప్పటికీ తనదైన ఆత్మీయతాముద్రను జాషువా సాధించగలిగారు. ముఖ్యంగా గబ్బిలంలోనైతే జాషువా వేదననే ‘అరుంధతీ సుతుని వేదన’గా పేరు మార్చుకొని కనబడుతుంది. ‘ఆయనది ఆత్మాభిమాన ప్రకటన. ఆర్ద్ర వేదన. తాను దేశంలో అనుభవించిన బాధానుభవాల మూలాల నుండి ఈ విధమైన కవిత్వం వచ్చింది. దీని మూలాలు ఈ దేశంలోనే కనిపిస్తాయి'(డాక్టర్ లక్ష్మణ చక్రవర్తి: జాషువా కవిత్వం స్థానికత -దేశీయత, కవిత్వాను సంధానం ,పుట 120). స్థానీయత జాషువా కవిత్వంలోని ఒక లక్షణం. ఈ దేశ చరిత్ర స్వభావాన్ని చాలా సందర్భాలలో విమర్శనాత్మకంగా వ్యక్తం చేశారు జాషువా.

ఆయన కవిత్వం రూపపరంగా ప్రాచీన సాంప్రదాయానికి చెందినదైనప్పటికీ తన కాలపు కవులకు భిన్నమైన మార్గంలో ప్రయాణం మొదలుపెట్టి భావంలో, భాషలో, శిల్పంలో విప్లవాత్మక మార్పులను తీసుకొచ్చారు. అప్పటిదాకా సామాన్యమైన వస్తువులకు అంతగా చోటుదక్కని పద్య సాహిత్యంలోకి విస్తృతంగా కొత్త వస్తువులను పట్టుకొచ్చిన యుగకర్త జాషువా. తన కాలం నాటికే వికసిస్తున్న భావ కవిత్వంలో భాగంగా ముందుకు వచ్చిన ఖండకావ్యాన్ని ఆదరించినప్పటికీ ఎందుకో భావ కవిత్వాన్ని గానీ, భావ కవులను గానీ సహించలేకపోయారు. ఆయన “కవి సమయమ్ము దప్పి నుడికారపు సొంపును పాడుచేసి నీ వెవతుక కోసమో” రాసే కవిత్వంలో నుంచి తిరిగి దారిలోకి రమ్మన్నాడు భావకవులను. ఈ దృష్టి భావ కవిత్వ వ్యతిరేకమైనది. కానీ తాను రాసిన దేశభక్తి కవిత్వం మూలంగా విమర్శకుల చేత జాషువా భావకవుల జాబితాలోకి చేరిపోవటం విచిత్రం.ఆయన కవిత్వం చదివితే ఆయన భావకవి కాడన్న సత్యం సులభంగానే బోధపడుతుంది. నిజానికి జాషువా దళిత వాది కూడా కాదు. ఆ మధ్య ద్వానా శాస్త్రి “జాషువా కవిత్వం మరోకోణం’ అన్న వ్యాసంలో ‘జాషువాను ఒక దళిత కవిగా,ఒక వాదకవిగా నిర్ణయించి ముద్ర వేయడం దిగులు కలిగిస్తుంది’ అన్నారు. అయితే ఈ విషయం మీద జాషువా సాహిత్య తత్వ ప్రాతిపదికపై లోతైన పరిశీలన జరగాలి.

  దళిత సాహిత్య ఉద్యమానికి ప్రధానంగా అంబేద్కర్ సామాజిక విప్లవ దృక్పథం సైద్ధాంతిక పునాది.అంబేద్కర్ చారిత్రకంగా పరిశోధించి చేసిన దళిత సూత్రీకరణలకు భిన్నంగా సాహిత్య రంగంలో చేసే సూత్రీకరణలు దళిత తత్వాన్ని సమగ్రంగా ప్రదర్శించలేవు.అంబేద్కర్ తత్వశాస్త్రానికి భిన్నంగా బూర్జువా సంస్కరణ దృష్టితో గాంధీ ప్రవేశపెట్టిన అస్పృశ్యతా నివారణ, హరిజనోద్ధరణ మొదలైన ఉద్యమాల ప్రభావం జాషువా కవిత్వ తత్వం మీద బలమైన ముద్రను వేశాయి. జాషువా గాంధీ తత్వానికి బద్ధుడు. ఈ నేపథ్యంలో ఆయన సమస్యలను కరుణ రస స్ఫోరకంగా సమాజం ముందు పెట్టాడే కానీ స్పష్టమైన దృక్పథంతో సమస్యా పరిష్కారం దిశగా ఆలోచించలేదు. ఇది ఆయన పరిమితి. ‘అంబేద్కర్ లాగా జాషువాది పునాదుల్ని కదిలించే కుల నిర్మూలన కాదు. సర్వకుల సమభావన'(డా:ఎండ్లూరి సుధాకర్ జాషువా సాహిత్యం దృక్పథం పరిణామం పుట: 48). ‘జాషువా దళిత స్థితిగతుల మీద పారమైన వేదనతో కవిత్వం చెప్పాడు. కానీ వారి జీవితాల విముక్తి కోసం దోహదపడే రాజకీయ చైతన్యాన్ని మాత్రం స్పృశించలేదు'(పైదే, పుట: 54) అన్న డాక్టర్ ఎండ్లూరి సుధాకర్ అభిప్రాయం ప్రకారం కూడా జాషువాను దళితవాదిగా వర్గీకరించలేం. జాషువాది దళిత దృక్పథం కాదు, దళిత స్వరం. డాక్టర్ సి.కాసిం గారన్నట్లు ‘దళిత సాహిత్య దృష్టి సిద్ధాంతంగా లేకున్నప్పటికీ నాటి హరిజన సాహిత్యంలో జాషువాది ప్రత్యేక దృష్టి’. ఈ నేపథ్యంలో దళితవాదానికి లేదా స్పృహకు కావలసిన పునాది పరిశ్రమను కొంత జాషువా సాహిత్య కృషిలో పట్టుకోవచ్చు.జాషువా కాలం నాటికి తెలుగు సాహిత్య రంగంలో కానీ సమాజంలో కానీ అంబేద్కర్ తత్వ శాస్త్రం పూర్తి స్థాయిలో చర్చలోకి రాలేదు. అంబేద్కర్ కంటే ముందున్న ఫూలే లాంటివాళ్లను జాషువా చదివినట్టు గానీ ఆ భావజాల పరిచయం ఆయనకు జరిగినట్టు గానీ జాషువా ఎక్కడా చెప్పిన దాఖలాలు లేవు. సామాజిక శాస్త్రాల పరిచయం కూడా ఒక సామాజిక సమస్యను మూలాల నుంచి అర్థం చేసుకోవడానికి, పరిష్కార మార్గాలను అన్వేషించడానికి కీలకంగా మారుతుంది. ఈ విషయాల్లో జాషువా దృష్టి సారించకపోవటం మూలంగా బహుశా జాషువా స్పష్టమైన సిద్ధాంతం గల దళిత కవిత్వానికి యుగకర్తలా   మారలేక పోయారు.

 ఇదే సందర్భంలో జాషువా వ్యక్తిత్వంలోని ఒక వైపరిత్యాన్ని కూడా గమనించవలసి ఉన్నది. ఏ కుల వ్యవస్థ వల్ల తాను, ఏ వర్ణవ్యవస్థ వల్ల తరతరాలుగా తన జాతి ప్రజలు ఇబ్బందులు పడ్డారో  ఆ వ్యవస్థలను భారతదేశంలో పెంచి పోషిస్తున్న మతాన్ని, ఆ మతానికి ప్రతినిధులుగా నిలబడిన దేవీదేవతలను అస్పష్టంగానే అయినప్పటికీ సందర్భం దొరికినప్పుడల్లా ఆరాధిస్తున్నట్లు కనిపిస్తారు జాషువా.  ఇక గబ్బిలం లోనైతే ఏకంగా దేవుడికే సందేశం పంపిస్తారు. జాషువా లో గల ఈ దైవారాధన భావం కవిత్వంలో ఒక్కచోట ముద్దలా కాకుండా ఆయా సందర్భాలలో అంతర్ బిందువులుగా ఉండటాన్ని మనం గమనిస్తాం. ఇదే “కుల మతాలు గీచుకున్న గీతల జొచ్చి పంజరాన కట్టువడని”జాషువా వ్యక్తిత్వంలోని వైపరీత్యం. జాషువా లోని దేశభక్తి కొన్ని సున్నితమైన మార్పులను తీసుకొని దైవభక్తిగా (అస్పష్టంగా నైనా సరే) పరిణామం చెందిందేమో ఆలోచించాలి.ఈ నేపథ్యంలో నుంచి చూస్తే ఒక వాదానికి గనుక ప్రతినిధిని చేయాల్సి వస్తే జాషువాను స్పష్టంగా మానవతావాదిగా జమ కట్టాలి.ఈ క్రమంలో  జాషువా వ్యక్తిత్వంలోని ఒక విశిష్టతను కూడా గమనించాలి. ఆయన మత పరంగా క్రైస్తవుడై ఉండి కూడా హిందూమతంలోని దేవతల పట్ల భక్తి భావాన్నే ప్రదర్శించారు. అనేక పురాణ ప్రతీకలను మిగిలిన కవులకంటే విరివిగా వాడుకున్నారు. స్తుతి పూర్వకంగా పద్యాలల్లారు. గబ్బిలంలో శివునికి పంపిన  తన అశ్రు సందేశాన్ని కావ్యంలోని పాత్ర ద్వారా చెప్పించారు. మతసామరస్యం విషయంలో తనకాలం నాటి కవులందరికంటే రెండాకులు ఎక్కువే చదివారు జాషువా.

 అయితే ఒకవైపు జాషువా తన ఆవేదనను కవిత్వంలో ఎంత ప్రతిభావంతంగా చిత్రించగలిగారో మరోవైపు తన పరిసరాల్లో నుంచి తీసుకున్న ఇతర వస్తువులను కూడా అంతే ప్రతిభావంతంగా కవిత్వీకరించగలిగారు. ‘సాలీడు’, ‘ముంటాజమహలు’,’ఫిరదౌసి’,’ స్వప్న కథ’,’గిజిగాడు’ మొదలైన కావ్యాలను జాషువా అద్భుతమైన కళాఖండాలుగా తీర్చిదిద్దారు. ఊహాబలం, భాషా శిల్పం, సౌందర్యదృష్టి ముప్పేటగా అల్లుకున్న కవితా తత్వాన్ని ఈ తరహా కావ్యాల్లో గమనించవచ్చు.శ్రీ శ్రీ వచన కవిత్వంలో చెప్పిన ‘కాదేదీ కవిత్వానికనర్హం’అన్న మాటను జాషువా పద్యకవిత్వంలో రుజువు చేసి చూపించారు. ఆయనలా సామాన్యమైన వస్తువులను అసామాన్యంగా తీర్చిదిద్దిన పద్యకవులు అరుదు.                        

‘జాషువా ఒక దళిత వేదనని వ్యక్తీకరించడానికే పరిమితమై ఉంటే ఆయన పరిధి చాలా ఇరుకై ఉండేది. అలా కాక ఆయన పరిధి విస్తరింప చేసుకున్నాడు’ అన్న  ఆర్వీయార్ మాటల్లోని సానుకూలతను అర్థం చేసుకుంటే జాషువా సాహిత్య కృషిలోని వైవిధ్యాన్ని,విశిష్టతను స్పష్టంగా పట్టుకోగలుగుతాం. అయితే జాషువా గొప్పతనం అంత ఎక్కడున్నదంటే ఎవరైతే పద్యాన్ని తరతరాలుగా తమ గుప్పెట్లో బంధించి జనబాహుళ్యానికి దూరం చేశారో వాళ్ల దగ్గర నుంచి దాన్ని లాక్కొని అభ్యుదయ దృక్పథం గల వస్తువుతో తిరిగి అదే పద్యాన్ని ప్రజలకు చేరువ చేయడంలో ఉంది. జాషువా పద్య ప్రక్రియకు చిరంజీవత్వాన్ని ప్రసాదించగలిగారు. ఇంత పెద్ద తెలుగు సాహిత్య ప్రపంచంలో తెలుగునాట సూక్తులుగా మారిన పద్యపాదాలు అరుదు. అందులో ఎక్కువగా జాషువా గారియే ఉంటాయంటే ఆయన పద్య నిర్మాణ కౌశలమెలాంటిదో అర్థం చేసుకోవచ్చు.

అయితే  జాషువా పద్యాన్ని ప్రజాస్వామ్యీకరించే క్రమంలో సాధించిన విజయంతో పాటే ఒకానొక వైఫల్యం కూడా ఆ కృషిలో దాగి ఉంది.జాషువా అటు స్పష్టమైన దళిత సిద్ధాంతం గల కవిగాను, ఇటు అభ్యుదయ కవిగాను గుర్తింపు పొందలేకపోయారు  జాషువా మీద పరిశోధన చేసిన డాక్టర్ ఎండ్లూరి సుధాకర్ గారు దీనికి రెండు కారణాలను చూపించారు. ఒకటి: సాహిత్య ప్రక్రియలో ఆయన ఎంచుకున్న రూపం- అది ప్రాచీనం, సాంప్రదాయ బద్ధం. రెండు: అభ్యుదయ భావజాలానికి భిన్నమైన గాంధేయాన్ని ఆరాధించటం. అయినప్పటికీ పద్యానికి పర్యాయపదమై పోయిన జాషువా కవిత్వం తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో దీపంలా వెలుగు లీనుతూనే ఉంటుంది. ‘మాతృభూమిక మరవని విశ్వ మానవ దృష్టి, సాంప్రదాయ సంస్కారం వదలని ఆధునిక సృష్టి, ఆస్తికత్వాన్ని తిరస్కరించని హేతువాదం, ద్వేషపూరితం కాని ఆగ్రహ ప్రకటన అన్నీ కలిసి మహాకవి జాషువా’ అని పాపినేని శివశంకర్( శత వసంత సాహితీ మంజీరాలు, పుట: 19) చెప్పిన మాటలు నిజంగా నిజం.