Latest news for ?tag=english
Average Rating: 4.4 out of 5 based on 259 user reviews.
1970ల్లో గుంటూరు మెడికల్ కాలేజీలో చదువుతున్న రోజుల్లో, అన్యాయమైన పరిస్థితులపట్ల అసహనంతో ఆవేదనతో ఆందోళనతో ఆశలతో ఆశయాలతో ప్రత్యామ్నాయాలను అన్వేషిస్తూ ఉండేవాళ్ళం. ఆ రోజుల్లో గోడలపైన ఎర్ర అక్షరాలతో నినాదాలు, మినీ కవితలు కనిపిస్తుండేవి, ఆకర్షిస్తూ ఉండేవి. ఎర్రెర్రని దారులు చూపిస్తుండేవి. నేను మెడికల్ కాలేజీలో చేరటానికి ముందు సంవత్సరమే గుంటూర్లో భారీ ఎత్తున విప్లవ రచయితల సమావేశాలు జరిగాయి. అప్పటికే ప్రచారంలో ఉన్న పాట ఒక్కటి అప్పుడు గోడల మీదెక్కింది.
బర్రెంక సెట్టు కింద నరుడో! భాస్కరుడా! బందూకు పడ్తివయ్య నరుడో! భాస్కరుడా!ఆ పంక్తుల గురించి మాట్లాడటం మా సీనియర్లు కొంతమందికి కన్నీళ్ళు తెప్పించేది. తర్వాత ?tag=english, ఒక కవితా సంకలనంలో (లే అనుకుంటా ఆ సంకలనం పేరు, సరిగ్గా గుర్తులేదు; మార్చ్ ఐనా కావచ్చు) ఆ కవిత పూర్తిగా చదివినప్పుడు ఒక ఉద్విగ్న స్థితి:
నర్రెంగ సెట్టు కింద నరుడో! భాస్కరుడా! కన్నెర్ర సేస్తివయ్యా నరుడో! భాస్కరుడా! కన్నెర్ర సేసి నీవు నరుడో! భాస్కరుడా! కదనాన దూకితివా నరుడో! భాస్కరుడా! బర్రెంక సెట్టు కింద నరుడో! భాస్కరుడా! బందూకు పడ్తివయ్య నరుడో! భాస్కరుడా! బందూకు సేతబట్టి నరుడో! భాస్కరుడా! బంధాలు తెంచ్తివయ్య నరుడో! భాస్కరుడా!అంటూ మొదలై
. . . శింగేరి గట్టుకింద నరుడో! భాస్కరుడా! నీ శిరసు తీస్తిరయ్య నరుడో! భాస్కరుడా! నీ శిరసు తీసి వారు నరుడో! భాస్కరుడా! సిందులే వేస్తిరయ్యా నరుడో! భాస్కరుడా! సిందీన నెత్తురంత నరుడో! భాస్కరుడా! సీసాల కెత్తిరయ్యా నరుడో! భాస్కరుడా! సీసల్లో ఏమిటన్న నరుడో! భాస్కరుడా! సారాని సెప్పిరయ్యా నరుడో! భాస్కరుడా! కారీన నెత్తురంత నరుడో! భాస్కరుడా! కడవల్ల కెత్తిరయ్య నరుడో! భాస్కరుడా! కడవల్ల ఏమిటన్న నరుడో! భాస్కరుడా! కల్లన్ని సెప్పిరయ్యా నరుడో! భాస్కరుడా!అని సాగి
… నిను సంపి మము సంపి నరుడో! భాస్కరుడా! మాటేసి కాటేయ నరుడో! భాస్కరుడా! మాటేసి కాటేయ నరుడో! భాస్కరుడా! కుట్రలే పన్నారో నరుడో! భాస్కరుడా! … నీవు సూపిన బాట నరుడో! భాస్కరుడా! మా దొడ్డ బాటయ్య నరుడో! భాస్కరుడా! నీ బాటనే మేము నరుడో! భాస్కరుడా! బందూకు పడ్తాము నరుడో! భాస్కరుడా! బర్రెంక సెట్టు కింద నరుడో! భాస్కరుడా! బందూకు పట్టాము నరుడో! భాస్కరుడా! బందూకు సేతబట్టి నరుడో! భాస్కరుడా! బంధాలు తెంచాము నరుడో! భాస్కరుడా!అంటూ ముగుస్తుంది బందూకు పట్టిన భాస్కరుడు డాక్టర్ చాగంటి భాస్కరరావు, మా కాలేజీలో చదువుకున్న వాడే. తెలుగునాటి తొలితరం నక్సలైటు నాయకుడు. శ్రీకాకుళం పోరాటంలో పోలీసుకాల్పుల్లో మరణించాడు. ఈ పాట రాసింది శివసాగర్ ఉరఫ్ శివుడు ఉరఫ్ రెంజిం ఉరఫ్ రవి ఉరఫ్ కామ్రేడ్ కె. జి. (కంభం జ్ఞాన) సత్యమూర్తి. నిబద్ధతే కాదు నిమగ్నత కూడా ఉన్న విప్లవరచయిత, విప్లవకారుడు. అధ్యాపకుడిగా వరంగల్లో ఉద్యోగపర్వం ప్రారంభించినా, ఉమ్మడి కమ్యూనిస్టు పార్టీలో పూర్తిస్థాయి కార్యకర్త అయ్యారు. కొన్ని పత్రికల్లో పని చేశారు. కొండపల్లి సీతారామయ్య సహచరుడు. గుత్తికొండబిలంలో చారు మజుందార్ని కలుసుకుని ఆంధ్రప్రదేశ్లో నక్సలైటు ఉద్యమానికి తెరదీసిన బృందానికి నాయకుడు. ఐదేళ్ళు పార్వతీపురం కుట్రకేసులో జైల్లో ఉన్నారు. పీపుల్స్వార్ పార్టీకి చాలాకాలం జాతీయ ప్రధాన కార్యదర్శి. తర్వాత పార్టీ నాయకత్వంతో వచ్చిన విభేదాల వల్ల పార్టీనుంచి బయటకు వచ్చారు. తరువాత దశలో దళితబహుజనోద్యమ కార్యకర్త. ఆరు రోజులక్రితం (ఏప్రిల్ 17న) 84 వ యేట మరణించారు. తెలుగులో విప్లవరచయితలుగా చెప్పబడేవారు చాలామంది ఉన్నా, వారిలో అగ్రస్థానం "ప్రజలను సాయుధం చేస్తున్న రివల్యూషనరీ నేడు కవి" అంటూ 1970లో విరసం తొలిరోజుల్లో విప్లవకవిత్వానికి నిర్వచనం ఇచ్చిన శివసాగర్దే అని నా అభిప్రాయం. మైక్రోస్కోపిక్ అనే ఆ కవిత ఆఖరు చరణం ఆ రోజుల్లో గోడల మీద తరచు కనిపించేది. ఆ పంక్తులు ఇప్పుడూ తారసపడుతుంటాయి.
కసితో స్వార్థం శిరస్సు గండ్రగొడ్డలితో నరకగల్గినవాడే నేటి హీరో ప్రజల గుండెల కొండల్లో మాటుకాసి ట్రిగ్గర్ నొక్కగల్గినవాడే ద్రష్ట ప్రజలను సాయుధం చేస్తున్న రివల్యూషనరీ నేడు కవిఒక లక్ష్యంతో, ఒక ధ్యేయంతో, ఒక తాత్విక దృక్పథంతో కవితలు రాసినా, ఆ చట్రాలు కవిగా శివసాగర్ను బంధించలేదు. అడవుల్లో రహస్య జీవితం గడుపుతూ రాసినా, జైల్లో నిర్బంధం మాటున రాసినా, అనువాదాలు చేసినా ఆయన కవితల్లోంచి కవిత్వం మాయమవలేదు. జానపద బాణీల్లో రాసినా, అధివాస్తవిక ధోరణిలో రాసినా, పారడీలు రాసినా శివసాగర్కి ఒక స్పష్టమైన, తనదైన భాష, భావన, భావుకత (diction, imagery and sensitivity) ఉన్నాయి. ఆయన వివిధ సందర్భాల్లో చెప్పినదానిబట్టి – ఆయన కవిత్వాన్ని విచ్చలవిడిగానో, లేదా సంఘటనలకు తక్షణ ప్రతిస్పందనగానో రాయలేదు. తనను కదిలించిన సంఘటనలను అనుభవించి, అంతర్లీనం చేసుకొని మధనపడి కవిత్వాన్ని సృష్టించారు శివసాగర్. నరుడో భాస్కరుడా గేయాన్ని ఆయన భాస్కర్రావు మరణించిన వెంటనే రాయలేదు. అప్పుడు మెదక్ జిల్లాలో రహస్యజీవితంలో ఉంటున్న శివసాగర్ అక్కడ పీర్లపండగ నాడు గ్రామీణులు ధూలా అనే సామూహిక నృత్యం చేస్తూ వాళ్ళు పాడుతున్న నరుడో నారపరెడ్డీ అన్న పాట విని ఆ లయను పట్టుకొన్నారు. ఆ తర్వాత అడవుల్లో ఉండగా ఇంకో మిత్రుడు అక్కడి చెట్ల పేర్లు చెప్పాడట. ?tag=english వాటన్నిటినీ కలుపుకొని – విప్లవకవిత్వం ఎట్లా ఉండాలి అన్నప్రశ్నకు సమాధానంగా ఈ కవిత వ్రాశారట. విరసం మొదటి కవితాప్రచురణ ఝంఝలో (దాదాపు వెంటనే నిషేధింపబడింది; శ్రీశ్రీ నిన్నటి జట్కావాలా కూడా ఈ సంకలనంలో ఉన్నదని గుర్తు) ఈ కవిత వచ్చింది; అనేక ప్రశంసలు, విశేష ప్రచారం పొందింది. కృష్ణా జిల్లా నందివాడ మండలం పోలుకొండ సివారు శంకరంపాడులో 1928లో ఒక పేద దళితకుటుంబంలో జన్మించిన శివసాగర్ బాగా చదువుకొన్నారు (డబల్ ఎమ్మే; ఒకటి రాజకీయ శాస్త్రంలో –ఆంధ్రా యూనివర్సిటీ; రెండవది ఇంగ్లీషు కావచ్చు). తెలుగు సాహిత్యమూ, ప్రపంచ సాహిత్యమూ రెండూ బాగా తెలిసినవారు. గురజాడ, శ్రీశ్రీ అభిమానకవులు. శివసాగర్ మొదటి దశ కవిత్వంలో చాలాచోట్ల నాకు శ్రీశ్రీ, ఆరుద్రల ప్రభావం కనిపిస్తుంది. తరువాతిరోజుల్లో అంతగా అనిపించలేదు. విప్లవకవిత్వమంటే ఉద్యమ నినాదాలూ, బెదిరింపులూ అన్న అభిప్రాయం బలంగా ఉన్న రోజుల్లో విప్లవభావాల చిరుగాలి సితారా సంగీతాన్ని సముద్రపుటలల మధ్య స్పష్టంగా వినిపించగల్గిన కవి శివసాగర్ (అలలు, 1971)
అలలపైన నిఘా! అలలు కనే కలలపైన నిఘా! అలలపై అనురాగం చూపించే చిరుగాలి సితారా సంగీతంపై నిఘా! అలలపై కదిలే పడవలపై నిఘా! పడవల తెరచాపలపై నిఘా! పడవల తెరచాపల తెల్లదనంపై నిఘా! … అలల నెవ్వరడ్డగలరు? కడలి నెవ్వడాపగలడు? సముద్రం పురుటినెప్పులుగా అలలు దరిద్రం రేపటి కోసం కన్న కలలు అలలు సముద్రం చేతి కత్తి అలలు సముద్రం చేతి కలం ఉదయం నిండా అలలు అలలు అలలు అలలు నీలో నాలో అలలు …70ల్లోనే దర్శకనిర్మాత కె. బి. తిలక్ (అనుపమ ఫిలింస్) నిర్మించిన భూమి కోసం చిత్రం ఒక సంచలనం. అప్పటికే ప్రసిద్ధి పొందిన, రెంజిం రాసిన చెల్లీ చెంద్రమ్మ కథ (1971) ఆ చిత్రంలో అంతర్భాగంగా వస్తుంది (ప్రముఖ నటి జయప్రద మొదటిసారి తెరపై కనిపించింది చెల్లి చంద్రమ్మగానే; అందుకని ఆమె అంటే - ఆరేసుకోబోయి పారేసుకునేవరకు - అభిమానం ఉండేది). రెంజిం అంటే శివసాగరే. భూమికోసం చిత్రాన్ని తిలక్ తన సోదరుడు, పోలీసు కాల్పుల్లో చచ్చిపోయిన నక్సలైటు నాయకుడు కొల్లిపర రామనరసింహారావుకు అంకితమిచ్చాడు. చెల్లీ చెంద్రమ్మ పాట ఉన్న తన గెరిల్లా గీతాలు పుస్తకాన్ని కూడా తన మిత్రుడు కొల్లిపర రామనరసింహారావుకే శివసాగర్ అంకితమిచ్చాడు. అదిలాబాద్ జిల్లాలో రహస్య జీవితంలో ఉన్నప్పుడు ఒక దళితబాలిక పాడిన జానపదగీత బాణీలో రాసిన ఈ పాట
చెల్లేలా! చెల్లేలా! ఆహా! చెల్లేలా! ఓహో! చెల్లెలా!, ఓహోహో చెల్లేలా! నా చెల్లే చెంద్రమ్మా! ఓ పల్లే చెంద్రమ్మా! రేపల్లే చెంద్రమ్మా!అంటూ మొదలై ఒక జానపదకథలా సాగుతుంది (ఇక్కఢ నాకు త్వమేవాహంలో ఆరుద్ర కవిత ఒకటి గుర్తొస్తుంది).
కొండకు ఆవల కారడవి ఉన్నాది కొండకు ఈవల ఊరొకటి ఉన్నాది ఏరుకు పక్కన పల్లొకటి ఉన్నాది ఆ పల్లెలో ఉన్నాది చెల్లీ చెంద్రమ్మా! అల్లీపువ్వువంటి చెల్లీ నా చెంద్రమ్మా మొగిలిపువ్వంటి మరిదీరా మొగిలన్న చూడ చక్కని జోడు! బెమ్మాదేవుని తోడు! మంచి గోరింటాకు! చిగురు చింతాకు! ఆ పల్లెలో వెలిశాడు వింత కాసిరెడ్డి కాసిరెడ్డికి కలవు నూర్ల ఎకరాలు కాసిరెడ్డికి కలవు బార్ల మేడల్లు కాసిరెడ్డికి కలవు వేనూర్ల గోవుల్లు కోరమీసము వాడు! కోడెనాగు వాడు! రాగిమీసము వాడు! రాకాసి వాడు! బట్టేబాజి వాడు! బట్టతల వాడు! గొగ్గిపళ్ళ వాడు! గుడ్డెలుగూ వాడు! వాడు ఉసిరిగ నీడల్లో పసిరిగ పామై చెంద్రీ మొగిలిల బతుకు పాడు చేశాడ! వాడు అంకారి బింకారి ఇంకారి తేలై పల్లె పల్లెనంతా పోట్లు పొడిచాడ! …(కాసిరెడ్డి దౌర్జన్యానికి మొగిలి బలయ్యాడు)
అడుగులూ తడబడుతు గూడుచేరె మొగిలి నెత్తుర్లూ కారంగ గూడుచేరె మొగిలి నెత్తుర్లూ కక్కుతూ గూడుచేరె మొగిలి చావు వెంటరాగ గూడుచేరె మొగిలి చెంద్రీ చెయిలోన చెయివేసి శెలవు అన్నాడు చెంద్రీ ఒడిలోన తలవుంచి తనువు చాలించాడు చెంద్రీ కన్నుల్లో కనులుంచి కన్ను మూశాడు చుక్కపొద్దువేళ చుక్కల్లో కలిశాడు నా చెల్లీ శోకమ్ము ఏరులై పారిందా! నా చెల్లీ శోకమ్ము వరదలై పొంగిందా! నా చెల్లీ శోకమ్ము సంద్రమై లేచిందా! నా చెల్లీ శోకమ్ము ఆకసము తాకిందా! వగచి వగచి వగచి వొరిగిపోయింది కనలి కనలి కనలి కుమిలిపోయింది మల్లె జిల్లేడాయె! తల్లడిల్లిన బతుకు! వల్లకాడు మనసు! వల్లమాలిన దినుసు! … ఎంతకాలం ఏడ్చు! ఎంతని నిట్టూర్చు! వగచి వగచి వగచి పగబట్టి లేచింది! కనలి కనలి కనలి కసిపట్టి లేచింది! నీలి కన్నులనుండి కార్చిచ్చు లేచింది! …(చెంద్రి గుండె భుగభుగలాడ బాస చేసింది – కాసిరెడ్డీ నీకు భువిలో నూకలు చెల్లె అని. ఆదివారము నాడు, గోదారినాడు, పొద్దు గుంకినవేళ, సద్దుమణిగిన వేళ పొలమో స్థలమో చూచి తిరిగివచ్చే దొరను)
ఎత్తిన కత్తి కుత్తికలో దిగగుచ్చె చెంద్రి కత్తి ఎత్తి వొత్తి పొత్తికడుపులో గుచ్చె ఊరికి పులికాని గొడ్డలికి పులికాదు దోపిడికి దొరకాని కత్తికి దొరకాదు కత్తిపోటుకు రెడ్డి నెత్తుర్లు చిమ్మంగ కత్తివేటుకు రెడ్డి నెత్తుర్లో దొర్లంగ చిందీన నెత్తుర్లు చేతుల్లో తీసికొని నుదుట బొట్టు పెట్టుకుందా చెంద్రమ్మా బొట్టు పెట్టుకొనీ చెల్లీ చెంద్రమ్మా చిటికలో చీకటిలో కలిసిపోయింద చీమచిటుకనగ చీకటిలో కరిగిపోయింద … ఏటి పాట కొండ సిగను చేరింది అడవిలో అన్నల్ల చెల్లి చేరింది. …ఈ పాట తాను ముందు పాటగా రాయలేదట; ఎప్పటికప్పుడు పాదాల్ని కట్టుకుని పాడుకుంటూ లయ సరిగా ఉన్నదా లేదా అని చూసుకుంటూ ఉండేవాడట. అప్పుడు శివసాగర్ ఒక లంబాడీతండాలో ఉండేవాడట. తనతో తిరుగుతున్న ఇద్దరు లంబాడీలకు, తాను కట్టిన పాటను వినిపిస్తూ వారి కళ్ళకేసి చూస్తుండేవాడట. ఆ కళ్ళలో కనిపించిన ఆమోద తిరస్కారాలబట్టి పాదాలు ఉంచాలో మార్చాలో నిర్ణయించుకునేవాడట. ఇలా పాడటం పూర్తయ్యాకే రాతలో రికార్డు అయిందట చెల్లీ చెంద్రమ్మ కథ. ఇలాగే తయారైన మరో పాట ఓ విలుకాడ (1973).
తోటరాముని తొడకు కాటా తగిలిందాని చిలుక చీటి తెచ్చెరా! ఓ విలుకాడ! మైనా మతలబు చేసెరా! ఓ చెలికాడ! మైనా మతలబు చేసెరా! ఒద్దీపూ దారీలో సద్దు మణిగిందంట సండ్రాపూ దారీలో గాండ్రించి దూకిందంట సంజ మాటున దాగీ పంజా విసిరిందంట తోటరాముని తొడకు కాటా తగిలిందంటా కంజూ కన్నీ రెట్టెరా! ఓ విలుకాడ! నెమలీ నాట్యము మానెరా! ఓ చెలికాడ! నెమలీ నాట్యము మానెరా! …ఈ పాటలో ఇంకా జింకా లేడీ కుమిలి కుమిలి ఏడుస్తాయి, కాడు బర్రె వచ్చి బావురంటుంది. నల్లపిట్టలు, అల్లుపిట్టలు, గోగురిచ్చ, పైడికంటి సేవలు చేస్తే తోటరాముడు నవ్వీ లేచి నిలవగా, పల్లె విల్లంబవుతుంది. చిలుక చీటీ తేవడమనే మాటను శివసాగర్ ఆదిలాబాద్ కొండల్లో పరధాను అనే తెగకు చెందిన ఒక గిరిజనుడి నోట – కబురు వచ్చింది – అన్న అర్థంలో అనగా మొదట విన్నాడట. వెంపటాపు సత్యం చనిపోయినప్పుడు ఒక రైతు కామ్రేడ్ కాటా (తుపాకీ గుండు) తగిలింది తొడకేకానీ గుండెకు కాదు అన్నాడట. జైల్లో పక్కగదిలో ఉన్న నక్సలైటు నాయకుడు, ఆదిలాబాద్ జిల్లా రైతు కిస్టగౌడ్ (తర్వాత ఉరితీయబడ్డాడు) అడవుల్లో ఉండే పిట్టలపేర్లు, చెట్టుల పేర్లు చెప్పాడట. తోటి విప్లవకారుల మరణాలు చావుదెబ్బలు కావు, తాత్కాలిక గాయాలేననీ, దెబ్బతిన్న గెరిల్లాలు అడవిబిడ్డల సహాయంతో కోలుకొని, బలపడి, తిరిగి పోరాటానికి సిద్ధపడతారనీ ప్రతీకాత్మకంగా చెప్పే ఈ పాటకి అవసరమైన సామాగ్రి అంతా అడవిబిడ్డలనుంచే తెచ్చుకున్నాడు ఈ కవి. అలాగే బుర్రుపిట్ట బుర్రుపిట్ట తుర్రుమన్నది అన్న పాట వింటూండగా పుట్టిందట కీచకవధ (1972) కవిత
కొమ్మల్లో కోయిలమ్మ ఏమిటన్నది? నెత్తురొలుకు పాటలనే పాడమన్నది రెమ్మల్లో రేగిపండు ఏమిటన్నది? వీరుడొచ్చి పిలచువరకు పలుకనన్నది మబ్బుల్లో చందమామ ఏమిటన్నది? వెన్నెలంతా ఏటిపాలు చేయనన్నది …(వెన్నెలంతా ఏటిపాలు చేయకపోవడం నండూరివారి ఎంకి పాటను తిరగరాయడం. )
సూర్యోదయం కుట్ర కాదు సూర్యుడు కుట్రదారుడు కాడుఅంటూ గోడల మీద ఒకప్పుడు తరచుగా కనిపించిన పంక్తులు గుర్తున్నాయా? ఆ పంక్తులు పార్వతీపురం కుట్రకేసులో కుట్రదారు వాజ్ఞ్మూలం (1973) పేర కవితారూపంలో శివసాగర్ కోర్టులో ఇచ్చిన వాజ్ఞ్మూలంలోనివి. వేరు వేరు శివసాగర్ కవితలనుంచి కొన్ని ఖండికలను ఉదహరిస్తాను. ఈ కవితల్లో కొన్ని లయాత్మకంగా ఉంటాయి. కొన్ని ఉండవు. రకరకాల ప్రక్రియలు, [?tag=english] ప్రతీకలు కనిపిస్తాయి. జానపద గీతాలు, పూర్వ కవిత్వం, వర్తమాన చరిత్రలు రచయితకు బాగా పరిచయమేనని చాలా కవితల్లో అనిపిస్తుంది. అన్ని కవితల్లోనూ తేలికగా చదివించే గుణం ఉంటుంది. ప్రతికూల పరిస్థితుల్లో సైతం భవిష్యత్తుపై సడలని ఆశ, బలమైన నమ్మకం కనిపిస్తాయి. కింద పడ్డా పైకి లేస్తాననే నిబ్బరం ఉంటుంది. నిరాశ ఎక్కడా కనిపించదు. ఓటమి ఎక్కడా వినిపించదు. ధైర్యం, ధిక్కారం కనిపిస్తాయి. ప్రతి కవితా చేస్తున్నది తాత్విక ప్రచారమే ఐనా, కవిత్వం లేని పంక్తులు తక్కువ. వస్తువు పట్లా, నిర్మాణం పట్లా, వ్యక్తీకరణ పట్ల శ్రద్ధ కనిపిస్తుంది. అందుకే ఆయన మాటలు మన దైనందిక భాషలో భాగమై అనుకోనిచోట్ల అకస్మాత్తుగా కనిపించి ఆశ్చర్యపరుస్తాయి. కొన్ని చిన్న కవితలు పూర్తిగా ఇచ్చాను. చాలా కవితల్లోంచి కొన్ని భాగాలు మాత్రమే ఇచ్చాను. కవితలో పాదాలు ఇవ్వనిచోట్ల … గుర్తు ఉంటుంది. కవితలు కాలక్రమంలో ఉన్నాయి; రచయితలో పరిణామాలని కొంతమటుకు గమనించవచ్చు.
ఎర్రని తూర్పు వాకిలిలో నిలుచొని బందూక్లో మందు మరింతగా దట్టించి పక్కనే ఉంచుకొని నా రక్తంతో రాస్తున్నాను ఈ బహిరంగ లేఖ … కాలం పురోగమిస్తుంది-ఆగదు విప్లవం జ్వలిస్తోంది-చావదు ఉద్యమం నెలబాలుడు పెరిగి పెద్దవాడై వినూత్న జీవన మహాకావ్యాన్ని రచిస్తాడు-తప్పదు (ఉద్యమం నెలబాలుడు, 1971; చౌదరి తేజేశ్వరరావు "విప్లవ విద్రోహాన్ని" నిరసిస్తూ రాసిన దీర్ఘకవిత మొదటి, ఆఖరి పాదాలు)
వటవృక్షాలు అలసిపోయాయని గాలివీయటం మానదు తీరంలో తీరిగ్గా ఒక కునుకేద్దామనుకున్నా అలజడి అల ఆగదు ఓరి! ముసిలీ! నీ నడుం జారి నెత్తి నేలకు రాసినా మా కత్తుల కోలాటం ఆగదు నీ విప్లవ విద్రోహం సాగదు (కత్తుల కోలాటం ఆగదు, 1973)
మేరిమి కొండల్లో మెరిసింది మేఘము ఉద్దమాల కొండల్లో ఉరిమింది మేఘము కురుపము కొండల్లో కురిసింది వర్షము సరిగ మొలస కొండల్లో సాగింది వర్షము ఏరు మీద ఏరొచ్చెరా! ఓ! జాలరన్నా! ఏరు ఎచ్చుగా పారెరా! ఓ! జాలరన్నా! మెండుచీకటి కమ్మెరా! … తెరకొయ్య విరిగినా, తెరచాప చిరిగినా కోటిపడగలు విప్పి ఏరు బుస కొట్టినా మొనగాడు తమ్ముణ్ణి మొసలి మింగేసినా ఎదిగిన అమ్మణ్ణి ఏరు కాటేసినా గుండె జారిన దండు గంగాకు మొక్కినా పల్లెకారుల్లోనా కల్లోలం పుట్టినా గుండెలోని ఆశ-ఎర్ర-జెండగా! ఎగరాలి కళ్ళలోని కాంతిబాట వెలిగించాలి! చీకటిలో మిణుగురు చూడటం తెలవాలి పట్తుదల ప్రాణంగా పడవ నడిపించాలి! చుక్కాని చేపట్టరా ఓ జాలరన్నా! … (ఏటికి ఎదురీదు వాళ్ళమురా, 1973)
ప్రభుత్వ చక్రాలు కదలవు ఇంజన్లో డూం జాయింట్ ప్రమాదాన్ని సూచిస్తోంది ప్రభుత్వ దమనకాండ ఎక్స్ప్రెస్కు లైన్ క్లియరెన్స్ లేదు. … ఢిల్లీ తుగ్లకాబాద్ రైల్వేయార్డ్లో ప్రభుత్వానికి పిచ్చెక్కింది కాలనీలో పిల్లల్ని పెద్దల్ని వెంటబడి కరుస్తుంది … ప్రభుత్వానికి నెర్వస్ బ్రేక్డౌన్ పరిస్థితి ప్రమాదంగా ఉంది ప్రభుత్వం ఆసుపత్రి పాలయ్యింది … “హలో హలో హలో హలో! డాక్టర్ కాలచక్రం గారూ ఎలాఉంది పేషంట్ ప్రభుత్వం? ఏ సంగతీ చెప్పారు కాదు?” “ఆపరేషన్ సక్సెస్ పేషంట్ ఎంతో కాలం బతకదు. ” (రెడ్ సిగ్నల్, 1974: రైల్వే కార్మికుల సమ్మె సందర్భం)
ఈ రాత్రి ఉరికంబం భయంతో వొణికింది ఉరితీయబడ్డ శిరస్సు సగర్వంగా చదివిన మానవుని ప్రోగ్రెస్ రిపోర్ట్ విని ఈ రాత్రి ఉరికంబం గజగజా వణికింది ఉరితీయబడ్డ శిరస్సు పెదాలపై చెదరని చిరునవ్వుని చూసి ఈ రాత్రి ఉరితీయబడ్డ శిరస్సు ఉరినే ఉరితీసింది (ఉరికంబం వణికింది, 1975; భూమయ్య, కిష్టగౌడ్లను ఉరి తీసినప్పుడు)
బందిఖాన బృందావనంలో ఒంటరిది ఎవరికీ కానిది (?) ఓ పువ్వు పూసింది ఓ విరజాజి విరిసింది పొద్దు కునికే వేళ తన ఒంటరితనాన్ని తలచుకొని అది వేదనాశకలమయింది … తన కోసం కాక అందరి కోసం వసంతం దాని ఆకాంక్ష దాని తపన (ఓ పువ్వు పూసింది, 1977; జైల్లో సెల్ ఎదురుగా ఉన్న ఒంటరి గులాబిమొక్కను చూస్తూ - ఇదే శీర్షికతో చలం కవితాత్మక కథ ఉంది)
విత్తనం చనిపోతూ పంటను వాగ్దానం చేసింది చిన్నారి పువ్వు రాలిపోతూ చిరునవ్వుతో కాపును వాగ్దానం చేసింది అడవి దహించుకుపోతూ దావానలాన్ని వాగ్దానం చేసింది సూర్యాస్తమయం చేతిలో చేతిలో చేయివేసి సూర్యోదయాన్ని వాగ్దానం చేసింది. అమరత్వం రమణీయమయింది అది కాలాన్ని కౌగిలించుకొని మరో ప్రపంచాన్ని వాగ్దానం చేసింది (అమరత్వం, 1985; మొదటి వాక్యం ఎంగెల్స్, గెథేల దట)
ఆకాశం అరటావు మీద భూదేవంత భావాన్ని వచనకవితలో బంధించి బట్వాడా చేయమని రాశావు ఏం రాయను? పొద్దస్తమానం పనిపాటల్లో పడి కన్నెత్తైనా చూడటం లేదని అలిగి కవిత కన్నారింటికి వెళ్ళిపోయింది … అది నా ఆరిన పెదాలపై రాలిన జ్ఞాపకాలను గుర్తు చేస్తూ చిరుకోపంతో పెట్టుకున్న ముద్దును చిరకాలం గుర్తుంచుకుంటాను (పది వసంతాలు, 1980; సృజన పదవ వార్షికోత్సవం కోసం కవిత కోరినప్పుడు)
రెండు నేత్రాలు ఒకే దృశ్యం రెండు పెదాలు ఒకే నిశ్శబ్దం రెండు హస్తాలు ఒకే శిల్పం రెండు జీవితాలు ఒకే ఒక్క విప్లవ స్వప్నం నేను చితాభస్మం ఆమె ఫీనిక్స్ (ఫీనిక్స్, 1987)
కన్నీటి చుక్కలా కాలం మెరుస్తోంది అవునా! సూర్యోదయాన్ని నీవెంట తీసుకొచ్చావు సెలయేటి గలగలల్ని నీవెంట తీసుకొచ్చావు జీవిత నిర్వచనాన్ని నీవెంట తీసుకొచ్చావు ఇప్పుడు మమ్మల్ని విడిచి నీవు వెళ్ళిపోయావు కాలం కన్నీటిబొట్లుగా బొటబొటా రాలుతోంది ఇక్కడ ఏకాంతంలో నీకోసం నిశ్శబ్దంగా విలపిస్తాను… ఏక్తార్! నిన్ను వేడుకుంటున్నాను నా విషాదాన్ని వెక్కిరిస్తూ జీవన సంగీతాన్ని వినిపించు వినిపించు, వినిపించు (ఏక్తార్, 1987; కామ్రేడ్ కొల్లిపర నరసింహారావు స్మృతికి)
సూర్యుడు నేతగాడు తన కిరణాల దారాలతో ఆకాశం మగ్గం మీద ఇంద్ర ధనుస్సు వ్యూహాన్ని నేస్తాడు సూర్యుడు వేటగాడు తన కిరణాల బాణాలతో ఆకాశం అరణ్యంలో చీకటి చిరుత పులుల్ని వేటాడుతాడు సూర్యుడు ప్రియుడు కోటికిరణాల తొలికాంతిలో ఆకాశం అంతస్తు దిగి భూదేవి మూగకన్నుల్ని మనసా ప్రేమిస్తాడు (సూర్యుడు, 1987; రహస్య జీవితంలో శివసాగర్ పేరు – రవి)
ఆకాశం నెలవంక నెలవంక సొరచేప నెలవంకలో సొరచేప సొరచేప పసిపాప…! ఆకాశంలో నెలవంక నెలవంక! నెలవంక (నెలవంక; 1988; ఆరున్నర పేజీల Stream of Consciousness కవితలో మొదటి ఆరు పాదాలు
అమ్మా! నన్ను కన్నందుకు విప్లవాభివందనాలు! పొలాలలో పరిగె గింజ ఏరుకునే వేళలందు అమ్మా! నన్ను కన్నందుకు విప్లవాభివందనాలు! పక్షుల రాగాల నడుమ గరికపూల పాన్పు మీద అమ్మా! నన్ను కన్నందుకు విప్లవాభివందనాలు! రాలిపడిన పూవులకై గాయపడిన పిట్టలకై ప్రాణమివ్వ నేర్పినావు అమ్మా! నన్ను కన్నందుకు విప్లవాభివందనాలు! … చావు నన్ను సమీపించి గుసగుసలాడకముందే ఆంక్షలసంకెళ్ళు దాటి నిన్ను ఒక్కసారి చూడాలని నా చివరి కోర్కె, చివరి కోర్కె – అమ్మా! నన్ను కన్నందుకు విప్లవాభివందనాలు! … (అమ్మా, 1988; శివసాగర్ ఆంధ్రప్రదేశ్లో ప్రవేశించకూడదని పీపుల్స్వార్ ఆంక్ష అట)
కాలానికి ఒక కవి కావాలి! ఒక కవిత కావాలి! అందుకనే కాలం కడుపుతో ఉండి శ్రీ శ్రీ ని కన్నది … (శ్రీ శ్రీ, 1988)
ఉరితీయబడ్డ పాటనుండి, చెరపడ్డ జలపాతం నుండి గాయపడ్డ కాలిబాట నుండి ప్రాణవాయువునుండి, వాయులీనం నుండి తిరిగి వస్తాను తిరిగి లేస్తాను నా కోసం ఎదురు చూడు నా కోసం వేచి చూడు … పక్షులు చెట్లకొమ్మలకు సంగీతాన్ని అలంకరించే వేళ శిశిరంలో రాలిన ఆకులు జీవితసత్యాల్ని విప్పిచెప్పే వేళ తల్లి చనుబాలు నా గీతాలపై ప్రవహించే వేళ ఎందరో నన్ను మర్చిపోయిన వేళ … తిరిగి వస్తాను తిరిగి ?tag=english లేస్తాను “నా పేరు మృత్యుంజయుడు నా కోసం ఎదురు చూడు” నా కోసం వేచి చూడు. (నా కోసం వేచి చూడు, 1988)
నా ఫిడేల్ రాగాల డజానా! ఎవ్వరని ఎంతువో నన్ను? నేననంత శోక భీకర తిమిరదేశాధిపతిని … నల్ల ధనమేల ప్రవహించు తెల్లని దేశములకు? కిక్బ్యాక్ లేల కడతేరు స్విస్ బ్యాంకులయందు? ఏల మూసి పారు? దోమ లేల ముసురు? ఏల నా బుల్లెట్ప్రూఫ్ హృదయమ్ము ప్రేమించు నిన్ను? … ( విదూషకుని ప్రేమలేఖ, 1988; పఠాభి, కృష్ణశాస్త్రి, తిలక్లను పేరడీ చేస్తూ)
జీవితం ఒక్కటి జైళ్ళు అనేకం! జీవితాలు అనేకం ఎక్కడైనా జైలు ఒక్కటే (జీవితం ఒక్కటి జైళ్ళు అనేకం, 1989; నెల్సన్ మండేలా మీద రాసిన కవితలో ఆఖరు పంక్తులు
శంభూకుడు పెదాల మీద చిరునవ్వుతో రాముణ్ణి వధిస్తున్నాడు ఏకలవ్యుడు ద్రోణుని బొటనవేలును గొడ్డలితో నరుకుతున్నాడు బలి తన చిరుపాదాలతో వామనుణ్ణి పాతాళానికి తొక్కేస్తున్నాడు … ఓహో. . ! ఇప్పుడు నడుస్తున్న చరిత్ర పరమ ఛండాల చరిత్ర (నడుస్తున్న చరిత్ర, 1984)
జీవితమా! నా యవ్వనాన్ని తిరిగి నా కివ్వు! పొదలో పొంచివున్న అడివి ఎలుగు నాపై కౄరాతికౄరంగా దాడి చేసే వేళ నడిరాత్రి వెన్నెలమ్మ నిశ్శబ్దంగా నా దరి చేరి ప్రేమతో నన్ను సాదరంగా అనునయించే వేళ జీవితమా! నా యవ్వనాన్ని తిరిగి నా కివ్వు జీవితానికి మరణానికి మధ్య నన్ను హల్లో, అని పలకరించే సరిహద్దు రేఖ మీద పసిపాపలాంటి వృద్ధాప్యంలో నిబ్బరంగా నిలబడి చిరుగాలి సితారా సంగీతాన్ని పలికించే వేళ, పలవరించే వేళ జీవితమా! నా యవ్వనాన్ని తిరిగి నా కివ్వు! (జీవితమా! నా యవ్వనాన్ని తిరిగి నా కివ్వు!; 2002; ఖమ్మం అడవిలో చుట్టుముట్టిన పోలీసుల్ని తప్పించుకున్న మర్నాడు రాసింది)
నేను మునిగే పడవలో హాయిగా నిద్రపోతున్నాను వల విసిరి కలల చేపల్ని పట్టుకుంటాను … నేను నిప్పును, నీరును రణరంగంలో పోరాడే లక్షలాది సైనికుల్లో నేనొక సైనికుణ్ణి సైనికుణ్ణి నేనే! ర్రణ ర్రంగాన్నీ నేనే! నేను మునిగే పడవలో హాయిగా నిద్రపొతున్నాను వల విసిరి కలల చేపల్ని పట్టుకుంటాను నేను సమాధి పక్క నవ్వుతూ కూర్చున్నాను హృదయ తంత్రుల్ని మీటి జీవన సరాగాన్ని వినిపిస్తాను (నేను, 2003)ఈ వ్యాసంలో ఉదహరించిన కవితలన్నీ శివసాగర్ కవిత్వం (1968 - 2004) పుస్తకం నుంచి తీసుకున్నవి. గెరిల్లా విప్లవగీతాలు (1972), జనం ఊపిరితో (1974), పది వసంతాలు (1983), నెలవంక (1988), నడుస్తున్న చరిత్ర (2004?) అనే సంపుటాల్లో ఉన్న కవితలు, ఆ సంపుటాలకు చేరా, వరవరరావు, గుడిపాటి, శివసాగర్ వ్రాసిన ముందు మాటలు ఈ సంకలనంలో ఉన్నాయి. చాలా కవితలకు శివసాగర్ కొత్తగా చేర్చిన వివరణలు, ఇంటర్వ్యూలు, ఈ కవితల నేపధ్యాన్ని అర్థం చేసుకునేందుకు ఉపయోగకరంగా ఉన్నాయి. 1968కి ముందు శివసాగర్ ఎటువంటి కవిత్వం రాశారో తెలీదు. ఉద్యమం నెలబాలుడు పుస్తకం గురించి ఈ పుస్తకంలో ప్రస్తావనలున్నాయి కానీ ఆ పుస్తకంలో కవితలన్నీ ఈ పుస్తకంలో ఉన్నాయో లేదో తెలీదు. పుస్తకాన్ని అందంగా, శ్రద్ధగా, కాళ్ళ వేసిన ముఖచిత్రంతో ప్రచురించారు. అచ్చు తప్పులు తక్కువే కాని, ఇబ్బంది పెట్టాయి. ************ శివసాగర్ కవిత్వం (1968 - 2004) స్వేచ్ఛ ప్రచురణలు, ఖమ్మం Bahujan Book Syndicate, Hyderabad 2004 For copies (I am not sure whether they are still available) B. Shakuntala 16-11-20/6/1/1, Flat No. 403 Vijayasai Residency Saleem Nagar, Malakpet Hyderabad, 500 036 299 pages; 100 Rs.